बाढीले नेपाललाई दिएको कहिल्यै नबिर्सिने पीडा : घर मात्र होइन,

बाढीले नेपाललाई दिएको कहिल्यै नबिर्सिने पीडा : घर मात्र होइन, परिवार, विद्यालय र भविष्य नै बग्यो

रसुवाबाट सुरु भएको विनाशकारी बाढीले नेपाललाई गहिरो मानवीय पीडामा धकेलेको छ। सयौँको ज्यान गइसकेको छ, हजारौँ मानिस अझै बेपत्ता छन्। विद्यालयमा पढिरहेका बालबालिकादेखि विदेशी पर्यटक, जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत मजदुर, सुरक्षाकर्मी र सर्वसाधारणसम्म यो विपत्तिको चपेटामा परेका छन्।

मोरङ , १३ भदौ।

नेपालले पछिल्ला वर्षहरूमै देखेको सबैभन्दा भयावह प्राकृतिक विपत्तिमध्ये एक बनेको रसुवा–भोटेकोशी बाढीले अहिले केवल एउटा जिल्ला होइन, सिंगो देशलाई शोकमा डुबाएको छ।

भदौ १०   मा आएको विनाशकारी आकस्मिक बाढीले रसुवाको सीमावर्ती क्षेत्रदेखि त्रिशूली नदीको तल्लो भागसम्म ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। घर, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, होटल, व्यापारिक संरचना, विद्यालय र अन्य पूर्वाधार बगेका वा क्षतिग्रस्त भएका छन्। तर भौतिक क्षतिभन्दा ठूलो क्षति मानिसको जीवनमा परेको छ।

पछिल्लो उपलब्ध सरकारी तथा अन्तर्राष्ट्रिय विवरणअनुसार नेपालमा ५७९ जनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ भने १ हजार ९२४ जना अझै बेपत्ता छन्। बेपत्तामध्ये ५१७ जना विदेशी नागरिक र ९३३ जना जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत कामदार रहेको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको विवरण उद्धृत गर्दै प्रकाशित रिपोर्टहरूले जनाएका छन्। खोज तथा उद्धार कार्य जारी रहेकाले यी संख्या अझै परिवर्तन हुन सक्नेछन्।

आखिर कसरी आयो यति भयावह बाढी?

यो सामान्य वर्षाका कारण आएको बाढी थिएन।

प्रारम्भिक वैज्ञानिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टअनुसार हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी तथा बरफ–चट्टान खस्ने घटनापछि पानी र माटोको ठूलो प्रवाह बनेको थियो। त्यसले ल्हेन्दे खोलाको बहावलाई अचानक अत्यन्त शक्तिशाली बनायो र त्यसपछि भोटेकोशी नदीको तल्लो क्षेत्रमा विनाशकारी बाढीको रूप लियो।

अचानक आएको पानीसँगै ढुंगा, माटो, रूख र अन्य संरचना बगाउँदै आएको भेलले बाटोमा पर्ने संरचनालाई थिच्दै र बगाउँदै तलतिर धकेल्यो।

त्यसैले मानिसहरूले भागेर सुरक्षित ठाउँमा पुग्ने पर्याप्त समयसमेत पाएनन्।

प्रत्यक्षदर्शीहरूले बाढीको वेगलाई अत्यन्त भयावह बताएका छन्। केही ठाउँमा मानिसहरूले “पानीको पर्खाल” जस्तै अचानक ठूलो भेल आएको बताएका छन्। 

त्यो क्षण कस्तो थियो?

बाढी आएको क्षण सम्झँदा बाँचेकाहरू अहिले पनि त्रसित छन्।

यो बाढी यति तीव्र थियो कि त्रिशूली नदीको पानीको सतह केही स्थानमा करिब ३० मिनेटमै ९ मिटर बढेको रिपोर्ट गरिएको छ।कसैलाई घरबाट निस्कने समय भएन।कसैले आफ्ना बालबालिका खोज्न पाएनन्।कसैले श्रीमती वा श्रीमान्लाई अन्तिमपटक हेर्नसमेत पाएनन्।कसैका लागि विद्यालयबाट फर्किने बच्चाको प्रतीक्षा जीवनभरको प्रतीक्षामा परिणत भयो।कसैका लागि बिहान घरबाट निस्किएको परिवारको सदस्य साँझसम्म फर्किएन।बाँचेकाहरूका आँखाअगाडि घर, सडक, पुल र बस्तीहरू पानी र हिलोमा हराउँदै गए। 

एउटा बालकको कथा, जसले नेपालका हजारौँ परिवारको पीडा सम्झाउँछ

रसुवाका ८ वर्षीय जोयल घले बाढीबाट बच्न जंगलतिर भागे र रुखमा चढेर ज्यान जोगाउन सफल भए।उनको खुट्टा भाँचिएको थियो र शरीरमा चोट लागेको थियो। उद्धारपछि उनलाई अस्पताल ल्याइयो।त्यतिबेलासम्म उनकी आमा आफ्ना छोराको खोजीमा भौतारिरहेकी थिइन्।अन्ततः आमाले अस्पतालमा छोरालाई भेटिन्।त्यो पुनर्मिलन केवल एउटा परिवारको खुसी थिएन—त्यो बाढीले छुट्याएका परिवारहरूका लागि एउटा आशाको क्षण थियो। तर सबै आमाहरूले आफ्ना छोराछोरी भेटिसकेका छैनन्।सबै बालबालिकाले आफ्ना आमाबुबा भेटिसकेका छैनन्।

यही हो यो विपत्तिको सबैभन्दा पीडादायी पक्ष।

विद्यालयमा गएका नानीबाबु कहाँ पुगे?

बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङका बालबालिकाको जीवनमा ठूलो असर पारेको छ।युनिसेफका अनुसार यी तीन जिल्लामा मात्रै करिब १७ हजार बालबालिका प्रभावित भएका छन्। १८ वटा विद्यालय पूर्ण रूपमा नष्ट भएका छन् भने थप २० विद्यालयमा क्षति पुगेको विवरण युनिसेफको प्रारम्भिक मानवीय मूल्यांकनमा समेटिएको छ। हजारौँ विद्यालय जाने उमेरका बालबालिकालाई पढाइ निरन्तरता दिन तत्काल सहयोग आवश्यक रहेको युनिसेफले जनाएको छ। तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ।"१७ हजार बालबालिका प्रभावित भएको तथ्यांकलाई १७ हजार विद्यार्थी बेपत्ता भएको अर्थमा बुझ्नु हुँदैन।"

राष्ट्रव्यापी रूपमा “यति जना विद्यार्थी बेपत्ता” भन्ने छुट्टै प्रमाणित संख्या अहिलेसम्म सार्वजनिक भएको छैन।तर एउटा प्रश्न भने आज प्रत्येक नेपाली अभिभावकको मनमा छ—"बिहान किताब बोकेर विद्यालय गएका ती नानीबाबुमध्ये कति जना साँझ घर फर्किए? कति बालबालिका आफ्ना आमाबुबाको खोजीमा छन्?कति आमाबुबा आफ्ना छोराछोरीको खबर पर्खिरहेका छन्?

यिनै प्रश्नहरूले यो विपत्तिको वास्तविक पीडा बताउँछन्। युनिसेफले सार्वजनिक गरेको एउटा मार्मिक घटनामा १३ वर्षीया सोनिका नागरकोटीले बाढी आउँदै गरेको थाहा पाएपछि परिवारसँगै ज्यान जोगाउन प्रयास गरेको र केही समयसम्म आफ्ना आमाबुबा कहाँ छन् भन्ने थाहा नपाएको बताएकी छन्। 

नेपालका कुन–कुन जिल्ला प्रभावित भए?

बाढीको मुख्य विनाशकारी प्रभाव रसुवा, नुवाकोट र धादिङ क्षेत्रमा देखिएको छ।त्रिशूली नदीको बहावसँगै यसको प्रभाव तल्लो क्षेत्रमा पनि फैलिएको छ। प्रारम्भिक रिपोर्टहरूमा गोरखा लगायत त्रिशूली नदी आसपासका क्षेत्र पनि प्रभावित भएको उल्लेख छ। रसुवा भने सबैभन्दा गम्भीर रूपमा प्रभावित क्षेत्रमध्ये एक बनेको छ।सीमावर्ती क्षेत्रमा रहेको रसुवागढी–टिमुरे क्षेत्रको व्यापार, यातायात, पर्यटन र जलविद्युत् गतिविधिमा समेत ठूलो धक्का पुगेको छ।

कति मानिसको मृत्यु भयो? कति अझै बेपत्ता छन्?यो तथ्यांक प्रत्येक खोज तथा उद्धारसँगै परिवर्तन भइरहेको छ।

भदौ १३२०८३ सम्मको पछिल्लो सरकारी विवरणअनुसार नेपालमा ५७९ जनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ र १ हजार ९२४ जना अझै बेपत्ता छन्।

बेपत्तामध्ये ५१७ जना विदेशी नागरिक रहेको विवरण छ। त्यस्तै ९३३ जना जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत कामदार बेपत्ता रहेको रिपोर्टमा उल्लेख छ।यसका अतिरिक्त नेपालमा ३ हजार ७०० भन्दा बढी मानिसको उद्धार भइसकेको र १४ हजार ८२९ भन्दा बढी सुरक्षाकर्मी उद्धार तथा राहत कार्यमा परिचालित रहेको पछिल्लो विवरणमा उल्लेख छ। तर खोजी कार्य अत्यन्त कठिन छ।कतिपय स्थानमा बाक्लो हिलो र debris छ।कतिपय सडक र पुल छैनन्।कतिपय मानिस जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा फसेको आशंका गरिएको छ।त्यसैले बेपत्ताको वास्तविक संख्या अझै स्पष्ट हुन सकेको छैन।

विदेशी पर्यटक र यात्रु पनि ठूलो संख्यामा बेपत्ता

रसुवाको बाढीले विदेशी नागरिकलाई समेत ठूलो असर पारेको छ।बाढीपछि नेपाल पर्यटन बोर्डको प्रारम्भिक सूचीमा ३८४ जना यात्रु तथा पर्यटक सम्पर्कविहीन रहेको उल्लेख थियो, जसमा २९१ जना विदेशी र ९३ जना नेपाली थिए। तर उद्धार र खोजीको क्रममा सूची अद्यावधिक हुँदै गएपछि विदेशी बेपत्ताको संख्या निकै बढेको छ।पछिल्लो सरकारी विवरणअनुसार ५१७ जना विदेशी नागरिक बेपत्ता रहेको उल्लेख छ। अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूमा अमेरिका, भारत, मलेसिया, बेलायत, अष्ट्रेलिया, दक्षिण कोरिया, युक्रेनलगायत विभिन्न देशका नागरिक बेपत्ता भएको उल्लेख छ। उदाहरणका रूपमा एक अन्तर्राष्ट्रिय विवरणमा भारतका २८८ नागरिक बेपत्ता रहेको र अमेरिकाका ९०, मलेसियाका ५१, युक्रेनका ५५, अष्ट्रेलियाका ३९ तथा बेलायतका ३३ नागरिक सम्पर्कविहीन रहेको उल्लेख गरिएको थियो। यी देशगत संख्या पनि खोजी तथा पहिचानसँगै परिवर्तन हुन सक्छन्।

बेपत्ता विदेशी नागरिकमा विभिन्न देशका पर्यटक, कैलाश–मानसरोवर यात्रामा रहेका तीर्थयात्री तथा जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत विदेशी नागरिकसमेत छन्।

अर्थात् रसुवाको यो विपत्ति नेपालका लागि मात्र होइन, धेरै देशका परिवारका लागि पनि पीडाको खबर बनेको छ।

नेपालले आखिर के–के गुमायो?

यो प्रश्नको उत्तर मृतक र बेपत्ताको संख्याले मात्र दिँदैन।नेपालले गुमाएको छ—मानिस। परिवार।बालबालिकाको सुरक्षित भविष्य। विद्यालय।घर।सडक। पुल। जलविद्युत् संरचना।व्यापारिक प्रतिष्ठान। पर्यटनको आधार।र हजारौँ परिवारको वर्षौँको मेहनत।

पछिल्लो अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टअनुसार बाढीले करिब ८० वटा पुल र ४० किलोमिटर सडकमा क्षति पुर्‍याएको विवरणसमेत आएको छ। तर सबैभन्दा ठूलो कुरा—नेपालले आफ्ना नागरिकको अमूल्य जीवन गुमाएको छ।

एक परिवारको घर बग्दा त्यो केवल एउटा भवनको क्षति हुँदैन।

त्यो घरसँगै आमाको भान्सा बग्छ। बुबाको वर्षौँको कमाइ बग्छ।बालबालिकाका किताब र कापी बग्छन्।बुढाबुढीका सम्झना बग्छन्।र कहिलेकाहीँ घरसँगै परिवारको भविष्यसमेत बग्छ।

अहिले प्रभावित क्षेत्रमा अवस्था कस्तो छ?

उद्धार कार्य अझै जारी छ।धेरै मानिसलाई हेलिकोप्टर तथा अन्य माध्यमबाट सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ।कतिपय विस्थापित परिवार अस्थायी आश्रयस्थल तथा सुरक्षा शिविरमा छन्।सबै प्रभावित व्यक्ति आफ्नो घर फर्किसकेका छैनन्।किनकि धेरै घर या त बगेका छन्, या हिलो र debris ले पुरिएका छन्, वा अझै जोखिमयुक्त क्षेत्रमा छन्।सडक र पुल क्षतिग्रस्त भएकाले केही ठाउँमा राहत सामग्री पुर्‍याउनसमेत कठिन भइरहेको छ।खानेपानी, स्वास्थ्य सेवा, सञ्चार तथा विद्युत् आपूर्तिमा पनि समस्या देखिएको छ।अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रसका अनुसार करिब ९३ हजार मानिसलाई मानवीय सहयोग आवश्यक रहेको अनुमान छ। 

खतरा अझै सकिएको छैन

बाढी आएर पानी घटेपछि खतरा समाप्त हुन्छ भन्ने अवस्था छैन।बाढीले ठाउँ–ठाउँमा माटो, ढुंगा र debris जम्मा गरेर अस्थायी बाँध तथा ताल बनाएको छ।यस्ता संरचना फुट्दा फेरि अचानक ठूलो पानीको बहाव आउन सक्ने जोखिम रहेको अधिकारीहरूले चेतावनी दिएका छन्।२८ अगस्टमा पनि नयाँ बनेको तालको पानी बढेर उद्धार कार्यमा जोखिम उत्पन्न भएपछि केही समय उद्धार रोक्नुपरेको थियो।त्यसैले प्रभावित क्षेत्रका मानिसहरूका लागि अहिले पनि डर समाप्त भएको छैन।आज घर फर्किए पनि भोलि फेरि बाढी आउने हो कि भन्ने त्रास छ।

राहत र उद्धारको अवस्था

नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल उद्धारमा खटिएका छन्।हेलिकोप्टर तथा अन्य माध्यमबाट घाइते र जोखिममा रहेका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा ल्याइएको छ।पछिल्लो विवरणअनुसार ३ हजार ७०० भन्दा बढी मानिसको उद्धार भइसकेको छ भने १४ हजार ८२९ भन्दा बढी सुरक्षाकर्मी उद्धार तथा राहत कार्यमा परिचालित छन्। सरकार, स्थानीय तह, गैरसरकारी संस्था तथा विभिन्न मानवीय संस्थाहरू राहतमा सक्रिय छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट पनि आर्थिक तथा मानवीय सहयोगको घोषणा भइरहेको छ। 

तर वास्तविक चुनौती भनेको—

जहाँ सबैभन्दा धेरै आवश्यकता छ, त्यहाँ पुग्नु हो।किनकि कतिपय स्थानमा सडक छैन।पुल छैन।सञ्चार छैन।र उद्धारकर्मीका लागि पनि त्यहाँ पुग्नु आफैँ जोखिमपूर्ण छ।

एउटा आमाको प्रतीक्षा

बाढीले हामीलाई एउटा गहिरो प्रश्न छोडेर गएको छ।बेपत्ता मानिसको परिवार अहिले के गरिरहेको होला?कसैले अस्पतालको ढोकामा बसेर नाम बोलाइन्छ कि भनेर पर्खिरहेको होला।कसैले शवगृहमा आफ्ना आफन्तको अनुहार खोजिरहेको होला।कसैले मोबाइलमा बारम्बार फोन गरिरहेको होला।

कसैले—

“मेरो छोरा भेटियो कि?”“मेरी छोरी जीवित छिन् कि?”भन्दै उद्धारकर्मीलाई प्रश्न गरिरहेको होला।र कसैको घरमा अझै एउटा कुर्सी खाली होला।त्यो कुर्सीमा बस्ने मानिस फर्किन्छ कि फर्किँदैन भन्ने कुनै उत्तर नहुन सक्छ।

बाढीले एउटा देशलाई दिएको प्रश्न

यो विपत्ति केवल उद्धार र राहतको विषय होइन।यो हाम्रो पूर्वाधार कति सुरक्षित छ भन्ने प्रश्न हो।यो हिमाली क्षेत्रमा बढिरहेको जलवायु जोखिमको प्रश्न हो।यो नदी किनारका बस्तीहरूको सुरक्षाको प्रश्न हो।यो विद्यालयमा रहेका बालबालिकाको आपत्कालीन सुरक्षा योजनाको प्रश्न हो।र यो विपद् आउँदा परिवारसँग तत्काल सूचना पुग्ने प्रणाली कति प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्न पनि हो।प्राकृतिक विपत्तिलाई रोक्न नसकिएला।तर पूर्वसूचना, सुरक्षित बस्ती, बलियो पूर्वाधार र प्रभावकारी उद्धार प्रणालीले धेरै जीवन जोगाउन सक्छ।

अन्त्यमा...रसुवाको बाढीलाई केही दिनपछि अर्को समाचारले छोप्न सक्छ।

समाचारको शीर्षक बदलिन सक्छ।

टेलिभिजनका पर्दाबाट बाढीको दृश्य हराउन सक्छ।तर जसले आफ्ना आफन्त गुमाए, उनीहरूको जीवनमा यो घटना कहिल्यै सकिने छैन।जसको घर बग्यो, उनीहरूका लागि पुनर्निर्माण सुरु भए पनि पुरानो घरको सम्झना फर्कने छैन।जसका बालबालिका हराए, उनीहरूका लागि प्रत्येक ढोका खुल्दा एउटा आशा जाग्नेछ।र जसका छोराछोरी विद्यालयबाट घर फर्किएनन्—उनीहरूका लागि त्यो विद्यालयको घण्टी जीवनभर एउटा पीडादायी आवाज बन्न सक्छ।

रसुवाको बाढीले पानी मात्र ल्याएन।यसले नेपालको घर–घरमा आँसु ल्यायो।कसैको परिवार बगायो।कसैको सपना बगायो।कसैको भविष्य बगायो।

तर यही अँध्यारोबीच रुखमा चढेर ज्यान जोगाएको एउटा ८ वर्षीय बालक आफ्नी आमासँग पुनर्मिलन भएको कथा पनि छ।त्यसैले अहिले नेपालको एउटै आशा हो—

बेपत्ता सबैको खोजी होस्।बाँचेकाहरू सुरक्षित घर फर्कन सकून्।बालबालिका आफ्ना आमाबुबासँग पुनर्मिलन हुन सकून्।र मृतकका परिवारले कम्तीमा आफ्ना आफन्तको अन्तिम संस्कार गर्ने अवसर पाऊन्।

रसुवाको यो त्रासदीले नेपाललाई दिएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—प्रकृतिको शक्ति अगाडि मानिस कमजोर हुन सक्छ, तर उद्धार, सहकार्य, पूर्वतयारी र मानवीय संवेदनाले धेरै जीवन बचाउन सक्छ।

— नगरको खबर
(यो समाचार १३ भदौ २०८३ सम्म उपलब्ध सरकारी तथा विश्वसनीय राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय स्रोतमा आधारित छ। खोज, उद्धार र शव पहिचान जारी रहेकाले मृतक तथा बेपत्ताको संख्या परिवर्तन हुन सक्नेछ।)

स्रोत : नेपाल राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, युनिसेफ, एसोसिएटेड प्रेस, रोयटर्स तथा अन्य विश्वसनीय अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम। 

#नेपालबाढी #रसुवा #रसुवाबाढी #भोटेकोशी #त्रिशूली #बाढीपहिरो #विपद् #उद्धार #राहत #बालबालिका #विद्यार्थी #नगरकोखबर